Interview: Wie hoort de stem van de cliënt?
Wat mag wel, wat niet en wie bepaalt dat? Voor veel cliënten, die onder de reikwijdte van de Wzd vallen, zijn dit geen eenvoudige vragen. Regels en goedbedoelde zorgen kunnen ertoe leiden dat iemand de regie verliest. De rol van zorgprofessionals is om zoveel mogelijk te voorkomen dat cliënten die regie verliezen. Als er toch beperkingen worden opgelegd of cliënten dit zo ervaren, kan de cliënt een beroep doen op de cliëntenvertrouwenspersoon onvrijwillige zorg die naast hen gaat staan.
Jody Kurvink en Tanja Pluimers werken als CVP onvrijwillige zorg en zien dagelijks hoe belangrijk die rol is. “Wij zijn er om de stem van de cliënt te versterken,” vertelt Tanja. “Hun stem is er, maar wordt niet altijd gehoord.”
Van ‘zo doen we het hier’ naar: wat wil deze cliënt?
Waar eerder vaste regels centraal stonden binnen zorginstellingen, draait het intra- en extramuraal nu veel meer om de vraag: wat wil deze cliënt? De rol van de CVP is om dat gesprek samen te voeren, op te komen voor de wens van het individu en scherp te krijgen waar een beperking vandaan komt. Is iets echt onveilig, of vinden we het vooral ongewenst? De wet heeft de focus verschoven naar de wens van de cliënt. De inzet van de CVP in de ambulante zorg staat nog relatief aan het begin. Door voorlichtingen te geven bij bijvoorbeeld Alzheimercafés en aan ambulante zorgteams groeit de bekendheid.
Wat is echt noodzakelijk?
“Wanneer cliënten onvrijwillige zorg ervaren, kan de CVP onderzoeken of de zorg volgens de wet wordt toegepast. Daarmee wordt de positie van de cliënt versterkt. Toch zorgt het ook voor morele dilemma’s. “Een wet kent altijd een grijs gebied. Maar dat maakt ons werk interessant,” voegt Jody toe.
Zeker nu mensen langer thuis wonen, nemen dit soort situaties toe. “We zien dat hoe langer een cliënt thuis woont, hoe meer van dit soort vragen ontstaan en hoe vaker onvrijwillige zorg wordt ingezet,” zegt Tanja. “We horen tijdens de voorlichtingen vaak dat families hiermee worstelen en daarmee ook de zorgprofessionals. Is het nog veilig om zelf de trap op te gaan? Kan medicatie in eigen beheer blijven? Een voorbeeld is alcoholgebruik. Soms wordt alcohol weggehaald of buiten bereik gezet. Door samen het gesprek aan te gaan, ontstaat ruimte voor eigen keuzes. Maar het kan ook betekenen dat er een beperking wordt opgelegd omdat er sprake is van een ernstig nadeel. Wanneer de cliënt zich hier tegen verzet is er sprake van onvrijwillige zorg.
Minder beperken, meer mogelijk maken
Onvrijwillige zorg is soms nodig, maar altijd het laatste middel. En als het nodig is, moet het zo licht mogelijk worden ingezet. Een cliënt die drie keer per dag zijn medicatie moest ophalen, had weinig vrijheid. Door het gesprek aan te gaan ontstond er begrip voor het verzet van de client en is er afgesproken dat een deel vooraf klaar werd gelegd en kreeg hij meer regie over zijn dag. “Dat is waar we naartoe werken,” zegt Tanja.
De wens om thuis te blijven wonen is vaak zo groot dat naasten ver gaan om dat mogelijk te maken. Zo wordt bijvoorbeeld een sleutel ingenomen om risico’s te beperken. Zorgverleners mogen dit niet, maar de familie, die niet onder de wet valt, verwacht dat wel. Dit kan spanningen geven, zeker wanneer zorgverleners, familie en andere betrokkenen verschillend naar de situatie kijken. In een andere situatie wilde de familie een camera plaatsen; dat hoeft geen onvrijwillige zorg te zijn. De wijkverpleging wilde geen camera aan tijdens het verlenen van de zorg, maar zette hem bij hun vertrek wel weer aan, tegen de zin van mevrouw. Dit is wel onvrijwillige zorg.
Verbinden in plaats van tegenover elkaar staan
De CVP staat naast de cliënt, maar niet tegenover de zorg of familie. Het is de verbindende rol die belangrijk is. Een cliënt die graag een hond wilde, kreeg vanuit haar omgeving vooral bezwaren. “Iedereen had een mening,” zegt Tanja. “Maar er was geen sprake van ernstig nadeel.” Door het gesprek opnieuw te voeren, kwam er ruimte voor haar wens en kreeg ze haar hond. “Dat zijn mooie momenten. Dan zie je wat er gebeurt als je echt luistert en niet alleen uitgaat van wat we denken dat goed voor een ander is.”
De invoering van de Wet zorg en dwang heeft volgens Jody en Tanja veel veranderd. “We zien dat er steeds meer aandacht is voor de vraag: wat wil deze cliënt eigenlijk?” zegt Tanja. Dat is de kern van ons werk: zorgen dat een stem niet alleen klinkt, maar ook wordt gehoord en versterkt.