Interview: De stem van de cliënt centraal, ook thuis
Marthijn Laterveer is al ruim 25 jaar bestuurder van LOC Waardevolle Zorg, een netwerk dat zich inzet voor één doel: kijken naar wat mensen nodig hebben, niet vanuit systemen of macht. Wat heeft de samenleving nodig? Dat is zijn drijfveer. Daarnaast was hij betrokken bij de totstandkoming van het kwaliteitskader voor de cliëntenvertrouwenspersoon onvrijwillige zorg (CVP), waarin de rol en werkwijze van de CVP verder zijn versterkt.
“In de thuissituatie speelt onvrijwillige zorg zich vaak achter de voordeur af, waar familie, zorgverleners en cliënten samen zoeken naar wat goed is. Dat maakt de afweging complex. Juist daarom is het belangrijk dat de stem van de cliënt centraal blijft staan,” zegt Marthijn.
Onvrijwillige zorg is niet altijd zichtbaar
In een zorginstelling is vaak duidelijk wanneer sprake is van onvrijwillige zorg. Thuis ligt dat anders. “Mensen herkennen niet altijd dat wat ze doen onder onvrijwillige zorg valt.” Tegelijkertijd spelen er meerdere belangen: de familie wil beschermen, zorgverleners willen risico’s beperken en de cliënt heeft eigen wensen. “De vraag is steeds: waar ligt de grens tussen beschermen en beperken?”
Een cliënt met beginnende dementie die zijn hele leven gewend is om dagelijks te wandelen, wil dat blijven doen. Tegelijkertijd neemt het risico toe dat hij de weg naar huis niet meer vindt. “Is het dan beter om dat risico te accepteren, of om iemand binnen te houden?”
Dit soort dilemma’s raken aan fundamentele vragen over veiligheid en vrijheid.
Begrijpen wie iemand is
Goede zorg begint met het begrijpen van de mens achter zijn of haar gedrag. Wat onverklaarbaar lijkt, wordt vaak logisch als je iemands achtergrond kent. Het netwerk, familie, huisarts, buren, speelt daarin een belangrijke rol.
“Neem weer iemand die altijd ging wandelen. Zeg je dan dat dat niet meer mag omdat iemand mogelijk risico loopt? Iedereen die ouder wordt, heeft een grotere kans om te vallen. Maar als je alle risico’s uit de weg gaat, doe je mensen ook onrecht.”
In de praktijk nemen familieleden soms uit angst maatregelen, zoals deuren op slot doen of iemand beperken in beweging. “Dit soort keuzes komen vaak voort uit onmacht.” Juist daarom is het belangrijk dat zorgverleners het gesprek aangaan en samen zoeken naar oplossingen.
Soms ligt de sleutel in het verleden. De ‘bakkersvrouw’ die midden in de nacht opstaat: onrustig gedrag, of iemand die haar hele leven vroeg opstond om brood te bakken? Door die context mee te nemen, wordt gedrag begrijpelijk.
Vrijheid en veiligheid in balans
De Wet zorg en dwang vraagt om een andere manier van denken. Niet alleen kijken naar wanneer iets niet mag, maar vooral naar wat wél kan.
“De naam van de wet helpt daar niet altijd bij,” zegt Marthijn. “Het lijkt nu vooral te gaan over wanneer je dwang mag toepassen, terwijl het juist zou moeten gaan over hoe iemand zo vrij mogelijk kan leven.”
De kern ligt in het vinden van de juiste balans tussen vrijheid en veiligheid. Die balans is nooit standaard: wat voor de één verantwoord is, kan voor de ander anders liggen. Dat vraagt om maatwerk en het durven voeren van het gesprek.
“Het gaat er niet om alle risico’s weg te nemen, maar om samen te kijken wat voor deze cliënt een goed en waardig leven is.”
Er wordt vaak gedacht dat persoonsgerichte zorg extra tijd kost. Volgens Marthijn is dat een misvatting. “Als je je verdiept in iemand, en vanuit daar beslissingen maakt, ontstaat er vaak meer rust. Dat werkt preventief en vermindert uiteindelijk de zorgdruk.”
De cliëntenvertrouwenspersoon als steun
De cliëntenvertrouwenspersoon (CVP) speelt een belangrijke rol. “De CVP is de enige partij die echt naast de cliënt staat.” Tegelijkertijd is de bekendheid nog beperkt, ook bij huisartsen en casemanagers dementie, waardoor deze ondersteuning niet altijd wordt ingezet.
De afgelopen jaren is er gewerkt aan het versterken van de rol van de CVP, onder andere via het kwaliteitskader. Toch is er nog werk te doen. De rol wordt nog niet overal vanzelfsprekend gezien en soms ervaren als extra bureaucratie, terwijl deze ondersteuning volgens Marthijn essentieel is om de positie van cliënten te waarborgen. Daarom is meer bekendheid, samenwerking en betrokkenheid van cliëntorganisaties en cliëntenraden nodig om de rol van de CVP verder te versterken.
Onvrijwillige zorg kan nooit een standaard oplossing zijn. Elke situatie vraagt om een zorgvuldige afweging. Met aandacht voor wie iemand is. Met oog voor wat iemand belangrijk vindt. En met de zekerheid dat er iemand is die naast de cliënt staat. Want uiteindelijk draait het om één ding: dat de stem van de cliënt gehoord wordt, ook thuis.